اکسیژن خون نرمال چند است؟ علائم افت اکسیژن و راهنمای اکسیژن‌درمانی در منزل

از دوران کرونا به بعد، پالس اکسیمتر به یکی از وسایل همیشگی بسیاری از خانه‌ها تبدیل شده است. اما دیدن عددی مثل ۹۳ یا ۹۰ روی صفحه این دستگاه کوچک، معمولاً با یک سؤال نگران‌کننده همراه است: «اکسیژن خون نرمال چند است و از چه عددی باید نگران شد؟»

در این مقاله به‌صورت ساده و دقیق توضیح می‌دهیم هر عدد چه معنایی دارد، افت اکسیژن خون چه علائمی دارد، چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت و اگر پزشک اکسیژن‌درمانی در منزل را توصیه کرد، چطور تجهیزات مناسب را انتخاب کنید و از آن‌ها درست نگهداری کنید.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک نیست.

اکسیژن خون نرمال چند است؟

میزان اکسیژن خون معمولاً به دو روش سنجیده می‌شود:

• پالس اکسیمتری (SpO2): روشی بدون درد و بدون خون‌گیری که با گیره‌ای روی انگشت، درصد اشباع هموگلوبین از اکسیژن را نشان می‌دهد. در فرد سالم این عدد بین ۹۵ تا ۱۰۰ درصد است.

• گاز خون شریانی (ABG): آزمایشی دقیق‌تر که در بیمارستان با نمونه خون شریانی انجام می‌شود. فشار اکسیژن خون شریانی (PaO2) در فرد سالم حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر جیوه است.

اکسیژن خون نرمال در سالمندان

با افزایش سن، کارایی ریه‌ها کمی کاهش پیدا می‌کند؛ با این حال در بیشتر سالمندان سالم، عدد پالس اکسیمتر همچنان ۹۵ درصد یا بالاتر است. اگر عدد سالمند شما به‌طور مداوم زیر ۹۵ است، بهتر است موضوع را با پزشک در میان بگذارید تا مشخص شود این عدد برای شرایط او قابل‌قبول است یا نیاز به بررسی بیشتر دارد.

بیماران مزمن ریوی (COPD)

در برخی بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه، پزشک ممکن است محدوده هدف پایین‌تری مثل ۸۸ تا ۹۲ درصد تعیین کند. در این بیماران دریافت اکسیژن بیش از حد هم می‌تواند باعث تجمع دی‌اکسید کربن در خون شود؛ بنابراین مقدار جریان اکسیژن را هرگز خودسرانه کم یا زیاد نکنید.

جدول تفسیر عدد پالس اکسیمتر

جدول زیر برای بزرگسالانی است که بیماری مزمن ریوی ندارند. بیماران مزمن باید محدوده هدفی را که پزشک برایشان تعیین کرده ملاک قرار دهند.

اکسیژن خون ۹۳ خطرناک است؟

عدد ۹۳ به‌تنهایی نشانه خطر فوری نیست، اما در محدوده طبیعی هم قرار نمی‌گیرد. ابتدا مطمئن شوید اندازه‌گیری درست انجام شده است. اگر این عدد نسبت به حالت همیشگی فرد افت کرده یا همراه با تب، سرفه و تنگی نفس است، باید به پزشک اطلاع داده شود. در بیمارانی که عفونت تنفسی مثل ذات‌الریه یا کرونا دارند، عدد ۹۴ و کمتر حتماً باید به اطلاع پزشک برسد.

اکسیژن خون چند باعث مرگ می‌شود؟

عدد مشخصی وجود ندارد که بتوان آن را «مرز مرگ» دانست. خطر افت اکسیژن به سرعت افت، مدت آن و بیماری زمینه‌ای فرد بستگی دارد. برای مثال، بدن برخی بیماران مزمن ریوی با اعداد پایین‌تر سازگار شده است، اما در یک فرد سالم، افت ناگهانی به زیر ۸۵ درصد می‌تواند در مدت کوتاهی به مغز، قلب و سایر اندام‌ها آسیب بزند. پس هرگز منتظر رسیدن به یک عدد خاص نمانید و به علائم بیمار هم توجه کنید.

علائم افت اکسیژن خون

کمبود اکسیژن خون ممکن است آرام و تدریجی یا ناگهانی ایجاد شود. مهم‌ترین علائم آن عبارت‌اند از:

• تنگی نفس یا تند شدن تنفس، حتی در حال استراحت

• تپش قلب و افزایش ضربان

• سردرد، به‌ویژه هنگام بیدار شدن از خواب

• خستگی، بی‌حالی و خواب‌آلودگی غیرعادی

• بی‌قراری، گیجی یا کاهش هوشیاری

• کبودی لب‌ها، بستر ناخن‌ها یا لاله گوش (سیانوز)

• تعریق و احساس اضطراب

در سالمندان، گاهی تنها نشانه افت اکسیژن، گیجی یا خواب‌آلودگی ناگهانی است و تنگی نفس واضحی دیده نمی‌شود. به همین دلیل اندازه‌گیری اکسیژن خون در سالمندانی که رفتارشان به‌طور ناگهانی تغییر کرده، اهمیت زیادی دارد.

چه عواملی باعث کاهش اکسیژن خون می‌شود؟

• بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) و آمفیزم، که شایع‌ترین علت نیاز به اکسیژن‌درمانی طولانی‌مدت است

• عفونت‌های تنفسی مثل ذات‌الریه، آنفلوآنزای شدید و کرونا

• حمله شدید آسم

• نارسایی قلبی و تجمع مایع در ریه‌ها

• آمبولی ریه یا لخته شدن خون در رگ‌های ریه

• فیبروز ریه و بیماری‌های بینابینی ریه

• آپنه خواب که باعث افت‌های مکرر اکسیژن در طول شب می‌شود

• قرار گرفتن در ارتفاعات بالا

چطور اکسیژن خون را در خانه درست اندازه بگیریم؟

بسیاری از اعداد نگران‌کننده، نتیجه اندازه‌گیری نادرست هستند. برای به دست آوردن عدد قابل‌اعتماد این مراحل را انجام دهید:

1. حدود ۵ دقیقه بنشینید و استراحت کنید.

2. اگر دستتان سرد است، ابتدا آن را گرم کنید.

3. لاک یا ناخن مصنوعی را از انگشتی که اندازه می‌گیرید پاک کنید.

4. دستگاه را روی انگشت اشاره یا میانی قرار دهید و دست را بی‌حرکت، هم‌تراز قلب نگه دارید.

5. دست‌کم ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه صبر کنید تا عدد ثابت شود، بعد آن را یادداشت کنید.

6. اعداد را همراه با ساعت اندازه‌گیری ثبت کنید تا روند تغییرات را به پزشک نشان دهید.

چه چیزهایی عدد پالس اکسیمتر را خراب می‌کند؟

سرمای دست، گردش خون ضعیف، حرکت، لاک ناخن و نور شدید محیط می‌توانند عدد را به‌اشتباه پایین نشان دهند. همچنین در افراد با رنگ پوست تیره‌تر، دستگاه گاهی عدد را کمی بالاتر از مقدار واقعی نشان می‌دهد.

یک هشدار مهم برای فصل سرما: در گازگرفتگی با مونوکسید کربن، پالس اکسیمتر معمولی عدد را به‌اشتباه طبیعی نشان می‌دهد. اگر چند نفر در خانه هم‌زمان دچار سردرد، سرگیجه و تهوع شده‌اند، به عدد دستگاه اعتماد نکنید؛ فوراً پنجره‌ها را باز کنید، از محل خارج شوید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

اکسیژن‌درمانی در منزل؛ چه کسانی به آن نیاز دارند؟

اکسیژن یک دارو است و باید با تجویز پزشک مصرف شود. در نسخه اکسیژن‌درمانی معمولاً میزان جریان (لیتر در دقیقه)، تعداد ساعات مصرف در روز و اینکه اکسیژن هنگام خواب یا فعالیت هم لازم است یا نه، مشخص می‌شود. بیماران نیازمند اکسیژن در منزل معمولاً در دو گروه قرار می‌گیرند:

• نیاز کوتاه‌مدت: بیمارانی که پس از بستری به دلیل ذات‌الریه، کرونا یا جراحی ترخیص شده‌اند و ریه‌هایشان هنوز به‌طور کامل بهبود نیافته است. این دوره معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد.

• نیاز بلندمدت: بیماران مبتلا به COPD پیشرفته، فیبروز ریه یا برخی بیماری‌های قلبی. طبق راهنماهای رایج، اگر PaO2 در حال استراحت ۵۵ میلی‌متر جیوه یا کمتر (یا SpO2 حدود ۸۸ درصد یا کمتر) باشد، پزشک معمولاً اکسیژن‌درمانی طولانی‌مدت را، اغلب دست‌کم ۱۵ ساعت در روز، تجویز می‌کند.

کپسول اکسیژن یا اکسیژن ساز؛ کدام مناسب‌تر است؟

دو روش اصلی برای تأمین اکسیژن در خانه وجود دارد. کپسول، اکسیژن فشرده را در خود ذخیره می‌کند و بدون برق کار می‌کند، اما پس از مدتی خالی می‌شود و باید دوباره پر شود. اکسیژن ساز هوای اتاق را می‌گیرد، نیتروژن آن را با فیلتری به نام زئولیت جدا می‌کند و تا زمانی که برق وصل است، به‌طور مداوم اکسیژن تولید می‌کند.

به همین دلیل بسیاری از خانواده‌ها ترکیب هر دو را انتخاب می‌کنند: اکسیژن ساز برای مصرف روزانه و یک کپسول اکسیژن به‌عنوان پشتیبان برای زمان قطعی برق، خرابی دستگاه یا جابه‌جایی بیمار. برای بیمارانی که به اکسیژن مداوم وابسته‌اند، نداشتن منبع پشتیبان در زمان قطعی برق می‌تواند خطرناک باشد.

خرید اکسیژن ساز بهتر است یا اجاره؟

پاسخ این سؤال به مدت نیاز بیمار بستگی دارد. اگر پزشک اکسیژن‌درمانی را برای چند هفته یا چند ماه تجویز کرده، یا هنوز مشخص نیست بیمار تا چه زمانی به اکسیژن نیاز دارد، اجاره اکسیژن ساز معمولاً منطقی‌ترین انتخاب است. در این حالت هزینه سنگین خرید پرداخت نمی‌شود، پس از بهبود بیمار دستگاه بلااستفاده در خانه نمی‌ماند و در صورت خرابی، دستگاه جایگزین تحویل داده می‌شود. اما برای بیمارانی که به‌طور دائمی به اکسیژن نیاز دارند، خرید دستگاه در بلندمدت به‌صرفه‌تر است.

چک‌لیست تحویل گرفتن اکسیژن ساز اجاره‌ای

• دستگاه پیش از تحویل سرویس و ضدعفونی شده باشد.

• خلوص اکسیژن خروجی جلوی خودتان با دستگاه خلوص‌سنج اندازه‌گیری شود.

• فلومتر (درجه تنظیم جریان) درست کار کند و عدد تجویزشده قابل تنظیم باشد.

• فیلترها و لیوان مرطوب‌کننده تمیز باشند و سوند بینی یا ماسک، نو و شخصی باشد.

• ظرفیت دستگاه از نیاز بیمار بیشتر باشد؛ چون در بسیاری از مدل‌ها خلوص اکسیژن در حداکثر جریان کمی کاهش می‌یابد.

• پشتیبانی تلفنی و امکان تعویض فوری دستگاه در صورت خرابی وجود داشته باشد.

مراکز تخصصی تجهیزات پزشکی مانند اکسیران، دستگاه‌های اجاره‌ای را پیش از تحویل سرویس و ضدعفونی می‌کنند و در طول دوره اجاره پشتیبانی فنی ارائه می‌دهند؛ این موضوع برای بیماری که به اکسیژن وابسته است اهمیت زیادی دارد.

خطر پنهان: اکسیژن ساز روشن است، اما اکسیژن کافی نمی‌دهد

خطرناک‌ترین خرابی اکسیژن ساز، خرابی‌ای است که دیده نمی‌شود. ممکن است دستگاه روشن باشد، صدای همیشگی را داشته باشد و هوا هم از سوند خارج شود، اما به دلیل فرسوده شدن زئولیت، ضعیف شدن کمپرسور یا نشتی در مسیر، خلوص اکسیژن خروجی کاهش یافته باشد. در این حالت بیمار تصور می‌کند اکسیژن دریافت می‌کند، در حالی که عملاً هوای کم‌اکسیژن تنفس می‌کند. بسیاری از دستگاه‌ها هنگام کاهش خلوص به کمتر از حدود ۸۵ درصد هشدار می‌دهند، اما همه مدل‌ها سنسور خلوص ندارند.

نشانه‌هایی که یعنی دستگاه باید بررسی شود

• عدد پالس اکسیمتر بیمار با همان تنظیمات همیشگی، پایین‌تر از قبل است.

• چراغ هشدار روشن شده یا دستگاه بوق می‌زند.

• صدای دستگاه بیشتر شده یا صدای تق‌تق و لرزش غیرعادی دارد.

• دستگاه بیش از حد داغ می‌شود یا بوی سوختگی می‌دهد.

• در لیوان مرطوب‌کننده حباب تشکیل نمی‌شود یا جریان هوا در سوند ضعیف است.

• دستگاه به‌طور ناگهانی خاموش یا روشن می‌شود.

در این شرایط به‌جای باز کردن و دست‌کاری دستگاه، آن را به یک مرکز معتبر تعمیر اکسیژن ساز بسپارید تا خلوص خروجی با دستگاه خلوص‌سنج اندازه‌گیری شود و قطعاتی مثل زئولیت، کمپرسور، شیر برقی و فیلترها بررسی شوند. تا زمان آماده شدن دستگاه هم، بیمار نباید بدون منبع اکسیژن بماند؛ از کپسول پشتیبان یا دستگاه جایگزین استفاده کنید.

نگهداری روزانه از اکسیژن ساز

• لیوان مرطوب‌کننده را فقط با آب مقطر پر کنید و آب آن را هر روز عوض کنید.

• فیلتر ورودی هوا را هفته‌ای یک بار بشویید و قبل از نصب، اجازه دهید کاملاً خشک شود.

• دستگاه را دست‌کم ۳۰ سانتی‌متر دور از دیوار، پرده و مبل قرار دهید تا هوا به‌خوبی جریان داشته باشد.

• برای محافظت از دستگاه در برابر نوسان برق، از محافظ برق مناسب استفاده کنید.

سؤالات متداول

آیا اکسیژن خون در خواب پایین می‌آید؟

کاهش جزئی اکسیژن خون در خواب طبیعی است. اما اگر فرد خروپف شدید دارد، در خواب نفسش قطع می‌شود یا صبح‌ها با سردرد و خستگی بیدار می‌شود، ممکن است دچار آپنه خواب باشد و بهتر است با پزشک درباره انجام تست خواب مشورت کند.

اکسیژن خون نرمال نوزاد چند است؟

در نوزادان سالم، پس از چند ساعت اول تولد، اکسیژن خون مانند بزرگسالان حدود ۹۵ تا ۱۰۰ درصد است. در دقایق اول پس از تولد این عدد پایین‌تر است و کم‌کم افزایش می‌یابد. اندازه‌گیری در نوزادان به پروب مخصوص نیاز دارد و پالس اکسیمترهای انگشتی بزرگسالان برای آن‌ها مناسب نیستند.

جمع‌بندی

اکسیژن خون نرمال در بزرگسالان سالم بین ۹۵ تا ۱۰۰ درصد است. عدد ۹۱ تا ۹۴ نیاز به توجه دارد، عدد ۹۰ و کمتر باید سریعاً به اطلاع پزشک برسد و عدد ۸۵ و کمتر یا بروز علائمی مثل کبودی لب و گیجی، نیاز به تماس فوری با اورژانس دارد. اگر پزشک اکسیژن‌درمانی در منزل را تجویز کرد، بر اساس مدت نیاز بین خرید و اجاره دستگاه تصمیم بگیرید، همیشه یک منبع پشتیبان داشته باشید و فراموش نکنید که اکسیژن ساز هم مثل هر دستگاه درمانی دیگری، برای کار درست به نگهداری و سرویس منظم نیاز دارد.